Çölyak tanılı bir çocuğu vegan beslemek iki kısıtlamanın toplamı değil, çarpımı. Kanıtın güçlü, zayıf ve çelişkili yerleri, kesişen eksiklikler ve izlemin neden pazarlık konusu olmadığı.
Şüphe uyanınca evlerde ilk yapılan şey ekmeği kesmek oluyor. Oysa çölyağın kan testleri çocuk glutenli beslenmeye devam ederken yapılmak zorunda; Avrupa Çölyak Çalışmaları Derneği kılavuzu bunu güçlü öneri ve yüksek kanıt düzeyiyle şart koşuyor. Gluten erken kesilirse antikorlar düşer, ömür boyu sürecek bir karar tahmine kalır. Amerikan Gastroenteroloji Koleji de tanının çoğu hastada ince bağırsak biyopsisiyle doğrulanması gerektiğini, biyopsisiz yolun yalnız seçilmiş çocuklarda düşünülebileceğini söylüyor. Türkiye'de 62 ilde 20.190 çocuğun tarandığı çalışmada doğrulanmış sıklık en az yüzde 0,47, yani yaklaşık her 212 çocukta bir.
İki liste birbirini kestiğinde
Tanı kesinleştiyse mesele iki kısıtlamanın toplamı değil, çarpımı. Elimizdeki kaynaklarda çölyaklı bir çocuğun vegan beslenmesini doğrudan inceleyen bir çalışma yok; kanıt iki ayrı yığından geliyor, kimi besinde örtüşüyor, kiminde çelişiyor. Glütensiz diyetin bilinen açıkları posa, D vitamini, B12, folat, demir, çinko, magnezyum ve kalsiyum. Vegan çocuklarda ise 18 çalışmanın meta-analizi protein, kalsiyum ve B2 vitamini alımını ve ferritini omnivorlara göre düşük, demir alımını ise daha yüksek buluyor. Türkiye Beslenme Rehberi'nin ifadesi dolaylı değil: veganlarda karşılaşılan en büyük sorun riboflavin, yani B2 vitamini ile B12 eksikliği. İki listede de karşımıza çıkan isimler kalsiyum ve B12; demirde alım yüksek görünse de kandaki depo düşük kalabiliyor. Posa tek net istisna, çünkü glütensiz diyet onu düşürürken bitkisel beslenme yükseltiyor.
Protein örneğinin ortası eksik kalıyor
Ulusal rehber elzem aminoasit dengelemesini anlatırken klasik örneği veriyor: kuru fasulye ile bulgur ya da pirinç pilavı. Çölyaklı çocukta bu örneğin yarısı masadan kalkıyor, çünkü bulgur buğday. Protein miktarı için haber kötü değil: 6-18 yaş 401 çocuk ve ergenin, 115'i vegan, incelendiği VeChi Youth çalışmasında alım bütün gruplarda 0,9 g/kg/gün üzerinde kaldı. Riskli olan, boşluğu paketli ürünlerle kapatmak; Ankara'da 129 glütensiz ve 304 glutenli ürünün karşılaştırmasında glütensiz ekmek, makarna, un ve krakerde protein daha düşük çıktı.
Büyüme ve kemik, kanıtın en rahatsız edici yeri
ESPGHAN Beslenme Komitesi'nin 2025 bildirgesi, yaklaşık 1.500 vegan çocuğu kapsayan 10 çalışmayı tarayıp katı vegan diyetin normal büyümeyi destekleyip desteklemediğine dair kanıtı yetersiz buluyor; buna karşılık düzenli izlem ve başta B12 olmak üzere takviye zorunlu sayılıyor. Meta-analizde vegan çocukların boyu daha kısaydı, ama 18 çalışmanın 7'sinde yanlılık riski yüksek ya da çok yüksek, kanıt kesinliği büyük ölçüde çok düşüktü. Polonya'da 5-10 yaş 187 çocukta yapılan kesitsel çalışmada vegan çocuklar daha kısa boyluydu, gövdede yüzde 3,7 ve lomber omurgada yüzde 5,6 daha az kemik mineral içeriği vardı ve B12 ile demir eksikliği daha sıktı, LDL ise 24 mg/dL daha düşüktü. VeChi Youth'ta özel bir beslenme riski saptanmadı; bu çelişkiyi tek yöne çekmek dürüst olmaz.
Çölyak aynı kemiğe ikinci kez dokunuyor: prospektif çalışmalarda hastalık herhangi bir kırık riskinde yüzde 30, kalça kırığında yüzde 69 artışla ilişkili bulundu. Kalsiyum ile D vitaminini sonraya bırakmak iki riski üst üste bindirmek oluyor.
B12 şansa bırakılmaz, dozu da ezberden verilmez
Türkiye Beslenme Rehberi uzun süreli vegan diyette B12 yetersizliğine bağlı anemi ve geri dönüşsüz sinir hasarı gelişebileceğini yazıp diyetin diyetisyen tarafından kontrol edilmesini istiyor. Vegan diyetleri tüm yaşam dönemleri için uygun bulan bildirge de bunu güvenilir bir B12 kaynağına, zenginleştirilmiş gıdaya ya da takviyeye bağlıyor. Sayı sanıldığı kadar oturmuş değil: EFSA yetişkinde günde 4 µg, bebek ve çocukta 1,5-4 µg yeterli alım verirken yetersizlik eşiklerinin belirsiz olduğunu kaydediyor. ESPGHAN vegan diyetlerin yalnız uygun tıbbi ya da diyetetik gözetim altında uygulanabileceğini yazıyor; Alman Beslenme Derneği ise çocuklar için veri kısıtlı diye lehte ya da aleyhte net öneri vermiyor.
Yirmi miligram meselesi
Türk Gıda Kodeksi'ne göre glutensiz beyanı ancak gıdada gluten 20 mg/kg'ı aşmadığında yapılabiliyor. Eşik keyfi değil: en az iki yıl glütensiz diyette olan 49 yetişkine 90 gün günde 0, 10 ya da 50 mg gluten verildiğinde 50 mg grubunda villus boyu-kript derinliği oranı yüzde 20 kötüleşti, 10 mg grubundaki bir hastada klinik nüks görüldü. Diyete rağmen süren belirtilerde ilk aranacak neden istemsiz bulaşma.
İyi hissetmek iyileşmek değil
Tanıdan sonrası bir diyet listesi değil, izlem programı. Yetişkin kılavuzu yeni tanıda demir, folik asit, B12 ve D vitamini taramasını, sonra 3-4. ay, 6. ay, 1, 2 ve 3. yıl ve ardından 1-2 yılda bir takibi öneriyor. Nedeni yetişkin verisinde görünüyor: takip biyopsisi olan 241 hastada mukozal iyileşme 2 yılda yüzde 34, 5 yılda yüzde 66'ydı; oysa yüzde 82'si klinik olarak düzelmişti ve klinik yanıt mukozal iyileşmenin güvenilir göstergesi değildi. Çocukta aynı: karın ağrısının geçmesi ne bağırsağın onarıldığının ne de B12'nin yerine geldiğinin kanıtı. Hangi testin istenip hangi takviyenin hangi dozda verileceğine çocuğu tartan, ölçen ve kan değerlerini gören hekim ile diyetisyen karar verir.
Kaynaklar Al-Toma A ve ark. European Society for the Study of Coeliac Disease (ESsCD) guideline for coeliac disease and other gluten-related disorders. United European Gastroenterol J. 2019;7(5):583-613. PMID 31210940. Rubio-Tapia A ve ark. American College of Gastroenterology Guidelines Update: Diagnosis and Management of Celiac Disease. Am J Gastroenterol. 2023;118(1):59-76. PMID 36602836. Dalgic B ve ark. Baris Z; Turkish Celiac Study Group. Prevalence of celiac disease in healthy Turkish school children. Am J Gastroenterol. 2011;106(8):1512-1517. PMID 21691340. Vici G ve ark. Gluten free diet and nutrient deficiencies: A review. Clin Nutr. 2016;35(6):1236-1241. PMID 27211234. Koller A ve ark. et al. Health aspects of vegan diets among children and adolescents: a systematic review and meta-analyses. Crit Rev Food Sci Nutr. 2024;64(33):13247-13258. PMID 37811643. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, Bölüm 8.3 Vejetaryen Beslenmesi (s. 180-186), Sağlık Bakanlığı Yayın No: 1031, ISBN 978-975-590-867-0, Ankara 2022. Alexy U ve ark. Nutrient Intake and Status of German Children and Adolescents Consuming Vegetarian, Vegan or Omnivore Diets: Results of the VeChi Youth Study. Nutrients. 2021;13(5):1707. PMID 34069944. Bodur M ve ark. Türkiye'de paketli glutensiz ürünlerin besin ögesi ve fiyat analizleri üzerine bir çalışma. Turk Hij Den Biyol Derg. 2021;78(3):333-342. Verduci E ve ark. de Koning B, Hill S, Luque V, Moltu SJ, Norsa L, Saenz De Pipaon M, Savino F, Bronsky J (ESPGHAN Nutrition Committee). Vegan diet and nutritional status in infants, children and adolescents: A position paper based on a systematic search by the ESPGHAN Nutrition Committee. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2025;81(5):1318-1345. PMID 40819279. Desmond MA ve ark. et al. Growth, body composition, and cardiovascular and nutritional risk of 5- to 10-y-old children consuming vegetarian, vegan, or omnivore diets. Am J Clin Nutr. 2021;113(6):1565-1577. PMID 33740036. Heikkilä K ve ark. Celiac disease and bone fractures: a systematic review and meta-analysis. J Clin Endocrinol Metab. 2015;100(1):25-34. PMID 25279497. Melina V ve ark. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian Diets. J Acad Nutr Diet. 2016;116(12):1970-1980. PMID 27886704. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for cobalamin (vitamin B12). EFSA Journal. 2015;13(7):4150. / https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/4150. Fewtrell M ve ark. Fidler Mis N, et al. Complementary Feeding: A Position Paper by the ESPGHAN Committee on Nutrition. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2017;64(1):119-132. PMID 28027215. Klug A ve ark. Watzl B (German Nutrition Society, DGE). Update of the DGE position on vegan diet — Position statement of the German Nutrition Society (DGE). Ernahrungs Umschau. 2024;71(7):60-84. https://www.dge.de/wissenschaft/stellungnahmen-und-positionspapiere/positionen/update-of-the-dge-position-on-vegan-diet. Türk Gıda Kodeksi Gluten İntoleransı Olan Bireylere Uygun Gıdalar Tebliği (Tebliğ No: 2012/4), Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Resmî Gazete: 4 Ocak 2012, Sayı 28163. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/01/20120104-8.htm. Catassi C ve ark. A prospective, double-blind, placebo-controlled trial to establish a safe gluten threshold for patients with celiac disease. Am J Clin Nutr. 2007;85(1):160-6. PMID 17209192. Rubio-Tapia A ve ark. Mucosal recovery and mortality in adults with celiac disease after treatment with a gluten-free diet. Am J Gastroenterol. 2010;105(6):1412-20. PMID 20145607.
