Beslenme araştırmalarının en büyük sorunu, insanların genlerinin ve hayatlarının birbirine benzememesidir. Stanford'da yapılan bir çalışma bu sorunu zekice çözdü: aynı yumurtadan gelen ikizleri ikiye ayırdı, birine vegan, diğerine omnivor beslenme verdi.
Aynı genler, aynı mutfak, iki ayrı tabak
Beslenme çalışmalarında şu itiraz hep vardır: "Vegan beslenenler zaten daha az sigara içiyor, daha çok spor yapıyor, geliri farklı." Gözlemsel çalışmalar bu etkenleri istatistikle düzeltmeye çalışır ama tamamen temizleyemez.
Stanford Üniversitesi'nden Landry ve arkadaşlarının 2023'te JAMA Network Open'da yayımladığı çalışma bu itirazı baştan devre dışı bırakacak bir tasarım kurdu: 22 tek yumurta ikizi çifti, yani genetiği birebir aynı 44 kişi. Her çiftin bir üyesi rastgele vegan, diğeri omnivor kola atandı. İlk dört hafta yemekler hazır olarak gönderildi, sonraki dört hafta katılımcılar kendi yemeklerini yaptı.
İkisi de sağlıklı beslenme örüntüleriydi. Omnivor kol çöp yemiyordu; sebze, tam tahıl ve baklagil onun tabağında da vardı. Fark, hayvansal ürünün tamamen çıkıp çıkmamasıydı.
Sekizinci haftanın sayıları
Vegan beslenen ikiz, kardeşine kıyasla:
LDL kolesterolde 13,9 mg/dL daha fazla düşüş gösterdi (%95 güven aralığı 2,4 ile 25,3 arası). Açlık insülininde 2,9 µIU/mL, vücut ağırlığında 1,9 kg daha fazla azalma oldu.
Sekiz haftada LDL'de 14 mg/dL, klinik olarak anlamlı bir harekettir. Ama çalışmanın kendi sınırlarını da söylemek gerekir: 44 kişi az sayıdır, süre kısadır ve ikinci dört haftada katılımcılar kendi yemeklerini yaptığı için uyum gevşemiş olabilir.
Tek çalışmaya yaslanmamak
Bu bulgu tek başına durmuyor. On bir randomize çalışmayı birleştiren bir meta-analiz, vejetaryen beslenmenin LDL'yi ortalama 0,34 mmol/L düşürdüğünü gösterdi. Aynı analizde dürüst olmak gerekiyor: HDL kolesterol de 0,10 mmol/L düştü ve trigliseride anlamlı bir etki görülmedi. Yani tablo "her şey iyileşti" değil, "LDL belirgin düştü, HDL de biraz düştü" şeklinde.
Bir de şu var: "vegan" etiketi tek başına sağlık vaadi değil. 200 bin kişilik üç büyük kohortta sağlıklı bitkisel beslenme örüntüsü tip 2 diyabet riskini %34 düşürürken, rafine tahıl, patates, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı bitkisel örüntü aynı riski %16 artırdı. Hayvansal ürünü çıkarmak tabağı otomatik olarak iyi yapmıyor; yerine ne koyduğunuz belirleyici.
Kohortlar ne diyor
İkiz çalışması kısa vadeli bir deney. Uzun vadede ne olduğunu gözlemsel çalışmalar anlatıyor ve oradaki tablo daha karışık. Seksen altı kesitsel ve on prospektif çalışmayı birleştiren bir sistematik derlemede vejetaryenlerde iskemik kalp hastalığı görülme ve ölüm oranı %25 düşüktü (RR 0,75). Aynı analizde toplam kardiyovasküler hastalık, serebrovasküler hastalık ve tüm nedenli ölüm için anlamlı bir koruma saptanamadı.
Yani "vegan beslenenlerin kalbi daha iyi" cümlesi, kanıtın bir kısmını doğru aktarıyor; "vegan beslenenler her şeyden daha az ölüyor" cümlesi aktarmıyor.
Günlük hayatta ne anlama geliyor
Sekiz haftalık bir deneyde ölçülen fark, ömür boyu sürecek bir garanti değil. Ama şunu söylüyor: hayvansal ürünü tabaktan çıkarmak, genetiğiniz aynı kalsa bile kan değerlerinizi kısa sürede oynatabiliyor. Kolesterolünüz sınırdaysa, denemeye değer bir müdahale.
Denemenin işe yarayıp yaramadığını anlamanın yolu da belli: başlamadan önce ve sekiz ila on iki hafta sonra aynı kan panelini çektirmek. Çalışmanın ölçtüğü üç şey — LDL, açlık insülini, kilo — evde ya da rutin tahlille takip edilebilecek kadar basit. Tabağın içeriğini değiştirirken bu üç sayıyı not etmek, kendi vücudunuzda ne olduğunu internetteki genel iddialardan daha iyi anlatır.
Kan değerlerinizi takip eden bir hekiminiz varsa, böyle bir değişikliği onunla birlikte planlayın; özellikle kolesterol ya da diyabet ilacı kullanıyorsanız dozların gözden geçirilmesi gerekebilir.
Kaynaklar Landry MJ ve ark. Cardiometabolic Effects of Omnivorous vs Vegan Diets in Identical Twins: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open. 2023;6(11):e2344457. PMID 38032644. Wang F ve ark. Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Am Heart Assoc. 2015;4(10):e002408. PMID 26508743. Satija A ve ark. Plant-Based Dietary Patterns and Incidence of Type 2 Diabetes in US Men and Women. PLoS Med. 2016;13(6):e1002039. PMID 27299701. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Crit Rev Food Sci Nutr. 2017;57(17):3640-3649. PMID 26853923.
