İşlenmiş et neden sigarayla aynı listede sayılıyor?

Bu soru çoğu zaman yanlış bir cümleden doğuyor: "Salam sigarayla aynı derecede tehlikeli ilan edildi." İlan edilen şey bu değildi. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı'nın (IARC) listesi bir maddenin ne kadar tehlikeli olduğunu değil, kanser yaptığına dair kanıtın ne kadar sağlam olduğunu sıralar. Grup 1 "insanda kanserojen" demek, yani kanıt yeterli; Grup 2A "muhtemelen kanserojen", yani kanıt güçlü ama tamamlanmamış. İşlenmiş et 2015'te Grup 1'e, kırmızı et Grup 2A'ya yerleştirildi. Sigaranın da aynı grupta durması ikisinin aynı büyüklükte risk taşıdığı anlamına gelmez; yalnızca ikisi için de "bu kanser yapar" demeye yetecek çalışma birikmiş demektir.

Hangi sayılar bu kararı doğurdu

IARC'ın soru-cevap belgesi on çalışmanın çözümlemesine dayanıyor: günde her 50 gram işlenmiş et kolorektal kanser riskini yaklaşık yüzde 18 artırıyor görünüyor; kırmızı ette ilişki nedensel kabul edilirse her 100 gram yaklaşık yüzde 17'ye karşılık geliyor. Belge hemen ardından bireysel riskin küçük kaldığını vurguluyor. İki cümle birlikte okunmalı: "yüzde 18", kansere yakalanma olasılığının yüzde 18 olması değil, kişinin başlangıç riskinin yüzde 18 kadar artması demek. Küçük bir sayının yüzde on sekizi hâlâ küçük bir sayıdır.

2021'de European Journal of Epidemiology'de yayımlanan, 148 yayını tarayan derleme aynı düzeyi doğruluyor: en çok tüketenlerde işlenmiş et kolorektal kanserde yüzde 18, kolonda yüzde 21, akciğerde yüzde 12 daha yüksek riskle ilişkili, kırmızı ette kolorektal kanser için RR 1,10 (1,03-1,17). Etkiler aynı yöne bakıyor ama hiçbiri riski katlamıyor.

Kurumlar bu sayılardan ne öneri çıkardı

Dünya Kanser Araştırma Fonu ile Amerikan Kanser Araştırma Enstitüsü'nün 2018 tarihli üçüncü uzman raporu, işlenmiş eti kolorektal kanserin "ikna edici" (convincing), kırmızı eti "muhtemel" (probable) nedeni sayıyor. Eşikler somut:

• haftada en çok 350-500 gram pişmiş kırmızı et
• işlenmiş etten "çok az, mümkünse hiç"
• günde en az 30 gram lif ve en az 400 gram sebze-meyve

Son satır genellikle atlanıyor; oysa aynı rapor tam tahıl ve lif içeren besinlerin kolorektal kanser riskini azalttığını da aynı güçlü kanıt düzeyinde söylüyor. Tablonun yarısı "şunu çıkar", yarısı "şunu ekle" diyor; ikinci yarı birincisi kadar kanıtlı.

Eti bırakanlarda ne görülüyor

Burada beklenti ile veri ayrışıyor. UK Biobank'ın 472.377 kişilik örnekleminde ortalama 11,4 yıllık izlemde, düzenli et yiyenlere göre tüm kanser riski vejetaryenlerde HR 0,86 (0,80-0,93), erkeklerde prostat kanseri 0,69 (0,54-0,89). Postmenopozal kadınlarda meme kanseri ilk bakışta 0,82 (0,68-0,99) iken beden kütle indeksi düzeltmesinden sonra anlamlılığını yitiriyor (0,87; 0,72-1,05); etkinin bir kısmı ette değil, kiloda duruyor.

Daha şaşırtıcısı kolorektal kanserde. 61.647 İngiliz katılımcıda 14,9 yıllık izlemde tüm kanserler vejetaryenlerde RR 0,88 (0,82-0,95) olmasına karşın kolorektal kanser düşmüyor: RR 1,03 (0,84-1,26), balık yiyenlerde 0,66. Adventist Health Study-2'nin 77.659 kişilik örnekleminde tersi görülüyor: et yemeyenlerde HR 0,78 (0,64-0,95). İki büyük kohort, işlenmiş etle en çok ilişkilendirilen kanserde çelişiyor.

86 kesitsel ve 10 prospektif kohortu havuzlayan 2017 meta-analizi bu bulanıklığı özetliyor: vejetaryenlerde toplam kanser insidansı yüzde 8 (RR 0,92; 0,87-0,98), veganlarda yüzde 15 (RR 0,85; 0,75-0,95) daha düşük; ama kanser ölümünde ve organ-özgü kanserlerde (kolorektal, meme, prostat, akciğer) anlamlı fark çıkmıyor. Toplam insidans düşüyor, parçalar düşmüyor.

Kanıtın zayıf durduğu yer

2019'da Annals of Internal Medicine'de yayımlanan, 56 kohortu ve 6 milyondan fazla katılımcıyı kapsayan çözümleme, haftada üç porsiyon et azaltmanın kanser ölümü ve insidansı üzerindeki mutlak etkisini "çok küçük", kanıtın kesinliğini düşük ile çok düşük buldu. Bu dizinin yöntemi yayından sonra geniş biçimde eleştirildi, yani son söz değil; ama işaret ettiği iki kısıt gerçek: artık karıştırıcılar ve beslenmeyi hatırlamaya dayalı ölçümün yanlılığı.

İkincisinin adı var: sağlıklı kullanıcı yanlılığı. Koruyucu bir davranışı seçen kişiler başka pek çok bakımdan da daha sağlıklı yaşıyor; gözlemsel çalışmalar bunu tam ayıklayamadığı için ilişkiyi abartıyor. Aynı yanlılık, sonradan randomize çalışmalarla çürütülen pek çok gözlemsel sonucun arkasında duruyor. Eti bırakan birinin risk düşüşünün ne kadarı ette, ne kadarı bütün yaşam biçiminde, gözlemsel veri bunu kesin ayıramıyor.

O zaman bu listeden ne çıkar

Grup 1 etiketi panik düğmesi değil, kanıt notu. İşlenmiş etin kolorektal kanserle ilişkisi beslenmede en sağlam duranlardan biri; etkinin büyüklüğü bireysel ölçekte küçük, eti tamamen bırakmanın bu kanseri düşürdüğü ise her kohortta gösterilemedi. Uygulamada iki kurumun dediği yere varıyoruz: salam, sosis, jambon tarafını azaltmak, lif ve tam tahılı artırmak. Menüsünde gerçekten bitkisel bir ana yemek bulunan mekânları derlemek Venües'in işinin bu tarafı. Tarama yaşınızı ve planınızın eksiklerini ise sizi gören hekimden ve diyetisyenden öğrenirsiniz.

Kaynaklar International Agency for Research on Cancer (IARC/WHO), Q&A on the carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat; tam değerlendirme: IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 114: Red Meat and Processed Meat, Lyon 2018 (ISBN 978-92-832-0152-6) · https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/11/Monographs-QA_Vol114.pdf (monografi künyesi: https://publications.iarc.who.int/564). Bouvard V ve ark. Straif K; IARC Monograph Working Group. Carcinogenicity of consumption of red and processed meat. The Lancet Oncology 2015;16(16):1599-1600 · ·. PMID 26514947. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research, Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective (Üçüncü Uzman Raporu, 2018); öneri kanıt sayfaları: Limit consumption of red and processed meat ve Eat a diet rich in wholegrains, vegetables, fruit and beans · https://www.wcrf.org/research-policy/evidence-for-our-recommendations/limit-red-processed-meat/ ve https://www.wcrf.org/research-policy/evidence-for-our-recommendations/wholegrains-veg-fruit-beans. Watling CZ ve ark. Risk of cancer in regular and low meat-eaters, fish-eaters, and vegetarians: a prospective analysis of UK Biobank participants. BMC Medicine 2022;20(1):73 · ·. PMID 35197066. Key TJ ve ark. Cancer in British vegetarians: updated analyses of 4998 incident cancers in a cohort of 32,491 meat eaters, 8612 fish eaters, 18,298 vegetarians, and 2246 vegans. American Journal of Clinical Nutrition 2014;100(Suppl 1):378S-385S (2022'de erratum yayımlandı) · ·. PMID 24898235. Orlich MJ ve ark. Vegetarian dietary patterns and the risk of colorectal cancers. JAMA Internal Medicine 2015;175(5):767-776 · ·. PMID 25751512. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2017;57(17):3640-3649 · ·. PMID 26853923. Farvid MS ve ark. Mante Angua K, Rosner BA, Barnett JB. Consumption of red meat and processed meat and cancer incidence: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. European Journal of Epidemiology 2021;36(9):937-951 · ·. PMID 34455534. Han MA ve ark. El Dib R ve ark.; Johnston BC. Reduction of Red and Processed Meat Intake and Cancer Mortality and Incidence: A Systematic Review and Meta-analysis of Cohort Studies. Annals of Internal Medicine 2019;171(10):711-720 · ·. PMID 31569214. Shrank WH ve ark. Healthy user and related biases in observational studies of preventive interventions: a primer for physicians. Journal of General Internal Medicine 2011;26(5):546-550 · ·. PMID 21203857.