EPIC-Oxford'da vejetaryen ve veganlarda iskemik kalp hastalığı %22 düşük, toplam inme ise %20 yüksek çıktı. Aynı kohortun bu iki yüzü, kanıtın nerede güçlü nerede belirsiz olduğunu gösteriyor.
Kırk sekiz bin yüz seksen sekiz kişi, on sekiz yıl. EPIC-Oxford kohortunda 48.188 insan ortalama 18,1 yıl izlendi ve sonuç tek yöne akmadı. Vejetaryen ve vegan beslenenlerde iskemik kalp hastalığı oranı et yiyenlere göre %22 daha düşüktü (HR 0,78; %95 GA 0,70-0,87). Aynı kohortta toplam inme oranı ise %20 daha yüksekti (HR 1,20; %95 GA 1,02-1,40) ve bu fazlalık esas olarak hemorajik, yani kanamalı inmeden kaynaklanıyordu. Bitkisel beslenmeyi savunan metinler genellikle bu tablonun ilk yarısını alıntılar, ikincisini atlar.
Kalp tarafındaki düşüş tek çalışmanın işi değil
86 kesitsel ve 10 prospektif kohort çalışmasını birleştiren bir sistematik derlemede vejetaryenlerde iskemik kalp hastalığı insidansı ve ölümü %25 daha düşük bulundu (RR 0,75; %95 GA 0,68-0,82). Fakat aynı derleme toplam kardiyovasküler hastalık, serebrovasküler hastalık ve tüm nedenli ölüm için anlamlı bir koruma saptamadı. Beyin damarlarına gelindiğinde kanıt sönüyor; bu, EPIC-Oxford'un yalnız kalan bir aykırılığı değil, tekrarlayan bir asimetri. Ölüm tarafı da ölçülü: 73.308 kişilik Adventist Health Study-2 kohortunda bütün vejetaryenlerde tüm nedenli ölüm riski %12 daha düşüktü (HR 0,88; %95 GA 0,80-0,97); veganlara özel tahmin 0,85'ti ama güven aralığı 1'i kapsadığı için (0,73-1,01) anlamlılığa ulaşmadı.
Kalbi koruyan mekanizmanın beyni de koruması gerekmiyor
Kalp tarafındaki faydanın nereden geldiği iyi ölçülmüş. On bir randomize çalışmanın havuzlanmış sonucunda vejetaryen beslenme total kolesterolü 0,36 mmol/L, LDL'yi 0,34 mmol/L düşürdü; ama aynı analizde HDL de 0,10 mmol/L düştü ve trigliseride hiç anlamlı etki görülmedi (+0,04 mmol/L; p=0,40). Kan basıncında yedi kontrollü klinik çalışma (311 katılımcı) sistolikte 4,8 mmHg (%95 GA -6,6 ila -3,1), diyastolikte 2,2 mmHg düşüş gösterdi ve bu çalışmalar arasında heterojenlik sıfırdı (I²=0). Aynı meta-analizdeki 32 gözlemsel çalışmada fark daha büyüktü (-6,9/-4,7 mmHg) ama heterojenlik çok yüksekti (I²>%91). Genetiği denklemden çıkaran bir deney de var: 22 tek yumurta ikizi çiftinde (n=44) sekiz hafta sonunda vegan beslenen ikiz, omnivor kardeşine kıyasla LDL kolesterolde 13,9 mg/dL (%95 GA -25,3 ila -2,4), açlık insülininde 2,9 µIU/mL ve vücut ağırlığında 1,9 kg daha fazla düşüş gösterdi.
Bu mantık kalp için doğrudan çalışıyor: LDL ve kan basıncı inince damar tıkanmasına dayanan olaylar azalıyor. Kanamalı inme ise tıkanmanın değil damarın yırtılmasının sonucu, dolayısıyla aynı mekanizmanın orada da aynı yönde fayda vermesi beklenemez. Ama inme oranının neden yükseldiğini bu verilerden okumak mümkün değil. Gözlemsel kohort neden-sonuç kurmaz, EPIC-Oxford'da vejetaryenler ve veganlar aynı grupta birleştirilmişti ve güven aralığının alt sınırı 1,02 ile anlamlılığın tam kıyısındaydı. Akla gelen açıklamalar var, hiçbiri bu veriyle kanıtlanmış değil.
Bitkisel olması tek başına bir kalite ölçüsü değil
Üç büyük kohortta 200.727 kişi ve 16.162 yeni tip 2 diyabet olgusu incelendiğinde, sağlıklı bitkisel beslenme indeksi yüksek olanlarda risk %34 düşüktü (beden kütle indeksi düzeltmesinden sonra HR 0,66; %95 GA 0,61-0,72). Rafine tahıl, patates, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı "sağlıksız" bitkisel örüntü ise riski %16 artırdı (HR 1,16; %95 GA 1,08-1,25). İkisi de teknik olarak bitkisel; biri koruyor, diğeri zarar veriyor. Amerikan Kalp Derneği'nin 10 maddelik kardiyometabolik beslenme rehberinde protein kaynağı maddesinin "çoğunlukla bitkilerden" diye yazılması ve ultra-işlenmiş yerine minimal işlenmiş gıda seçiminin ayrı bir madde olması tam bu yüzden.
Metabolik tarafta kanıt daha sağlam
Metabolik sonuçlarda tablo daha net. 60.903 kişide tip 2 diyabet yaygınlığı veganlarda %2,9, hiç vejetaryen olmayanlarda %7,6'ydı; beden kütle indeksi dahil yaşam tarzı değişkenleri için düzeltildikten sonra bile risk yarı yarıya düşüktü (OR 0,51; %95 GA 0,40-0,66). Tip 2 diyabetli 99 kişiyle yapılan randomize çalışmada 22 hafta sonunda düşük yağlı vegan grubun %43'ü diyabet ilacını azalttı; kılavuz diyetini uygulayan grupta bu oran %26'ydı. Uzun vade yine ayrı bir soru: Yeni Zelanda'da 65 kişiyle yürütülen toplum temelli çalışmada beden kütle indeksi altı ayda normal bakıma göre 3,9 birim daha fazla düştüğü halde, on ikinci ayda izlenebilen katılımcı oranı %70'te kaldı.
Pratikte ne demek
Kalp krizi riski için elinizdeki kanıt güçlü, inme için aynı güvenle konuşamıyoruz; ikisini birlikte bilmek asıl mesele. Tabağın bitkisel olması yetmiyor, neyle kurulduğu belirleyici: rafine tahıl, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı bir vegan mutfak en azından diyabet verisinde koruyucu değil, risk artırıcı çıkıyor.
İnme öyküsü, yüksek tansiyon, kan sulandırıcı kullanımı ya da diyabet ilacı varsa değişikliğin nasıl kurulacağı kişiye göre değişir; ilaç dozu ve takip kararlarını hekiminizle ve diyetisyeninizle birlikte verin. Venües'te mekânların tam vegan mı, vegan opsiyonlu mu olduğunu ayrı ayrı görebiliyorsunuz; geri kalanı tabağa ne koyduğunuzla ilgili.
Kaynaklar Tong TYN ve ark. Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians over 18 years of follow-up: results from the prospective EPIC-Oxford study. BMJ. 2019;366:l4897. PMID 31484644. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2017;57(17):3640-3649. PMID 26853923. Orlich MJ ve ark. Vegetarian dietary patterns and mortality in Adventist Health Study 2. JAMA Internal Medicine. 2013;173(13):1230-1238. PMID 23836264. Wang F ve ark. Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association. 2015;4(10):e002408. PMID 26508743. Yokoyama Y ve ark. Vegetarian diets and blood pressure: a meta-analysis. JAMA Internal Medicine. 2014;174(4):577-587. PMID 24566947. Landry MJ ve ark. Cardiometabolic Effects of Omnivorous vs Vegan Diets in Identical Twins: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2023;6(11):e2344457. (Stanford Twin Nutrition Study; ClinicalTrials.gov NCT05297825). PMID 38032644. Satija A ve ark. Plant-Based Dietary Patterns and Incidence of Type 2 Diabetes in US Men and Women: Results from Three Prospective Cohort Studies. PLoS Medicine. 2016;13(6):e1002039. (NHS, NHS2, HPFS). PMID 27299701. Lichtenstein AH ve ark. Van Horn L, Wylie-Rosett J. 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021;144(23):e472-e487. PMID 34724806. Tonstad S ve ark. Type of vegetarian diet, body weight, and prevalence of type 2 diabetes. Diabetes Care. 2009;32(5):791-796. (Adventist Health Study-2). PMID 19351712. Barnard ND ve ark. A low-fat vegan diet improves glycemic control and cardiovascular risk factors in a randomized clinical trial in individuals with type 2 diabetes. Diabetes Care. 2006;29(8):1777-1783. PMID 16873779. Wright N ve ark. The BROAD study: A randomised controlled trial using a whole food plant-based diet in the community for obesity, ischaemic heart disease or diabetes. Nutrition & Diabetes. 2017;7(3):e256. PMID 28319109.
