Vejetaryen beslenme kontrollü çalışmalarda sistolik kan basıncını 4,8 mmHg düşürüyor. Sayı şaşırtıcı biçimde tutarlı ama küçük; aynı literatürde inme ve HDL tarafında ters sinyaller de var.
4,8 mmHg. Eti tabaktan çıkarmanın kan basıncına etkisi, kontrollü çalışmalar havuzlandığında bu kadar. Yokoyama ve arkadaşlarının 2014'te JAMA Internal Medicine'de yayımladığı meta-analiz yedi kontrollü klinik çalışmayı ve 311 katılımcıyı bir araya getirdi: vejetaryen beslenen gruplarda sistolik kan basıncı omnivor gruplara göre 4,8 mmHg, diyastolik basınç 2,2 mmHg daha düşüktü.
Bir tansiyon ilacının yaptığı iş değil bu. Ama nüfus ölçeğinde önemsiz de değil, çünkü kan basıncı dağılımının tamamını birkaç milimetre aşağı kaydırmak çok sayıda insanı eşik değerin altına çeker. Asıl soru şu: sayı ne kadar sağlam?
Sayının en güçlü yanı büyüklüğü değil, tutarlılığı
Bu meta-analizin en dikkat çeken ayrıntısı, yedi kontrollü çalışma arasındaki heterojenliğin sıfır olması. I² denen ölçüt sıfır çıktığında çalışmalar birbiriyle çelişmiyor, hepsi aynı yöne benzer büyüklükte işaret ediyor demektir. Beslenme araştırmalarında bu nadir görülür.
Aynı çalışmanın gözlemsel tarafı tersi bir ders veriyor. Araştırmacılar 32 gözlemsel çalışmayı da havuzladığında fark büyüyor: sistolikte 6,9, diyastolikte 4,7 mmHg. Kulağa daha iyi geliyor, ama o havuzun heterojenliği yüzde 91'in üzerinde; çalışmalar birbirini tutmuyor. Üstelik kendi isteğiyle vejetaryen beslenenlerin sigara, hareket ve kilo gibi başlıklarda ortalamadan farklı olması beklenir; gözlemsel havuz bu farkları ayıklayamaz. Dürüst sayı büyük olan değil, küçük olan.
Tabakta başka ne değişiyor
Kan basıncı tek başına kaymıyor. Stanford'daki ikiz çalışması bu yüzden kıymetli: 22 tek yumurta ikizi çiftinde (44 kişi) bir kardeş sekiz hafta vegan, diğeri omnivor beslendi. Genler aynı, büyüdükleri ev aynı. Vegan beslenen kardeşte LDL kolesterol 13,9 mg/dL, açlık insülini 2,9 µIU/mL ve vücut ağırlığı 1,9 kg daha fazla düştü.
Daha büyük bir randomize çalışmaya fazla kilolu 244 yetişkin alındı; bir grup 16 hafta düşük yağlı vegan beslendi. Kalori kısıtlaması yoktu; buna rağmen vücut ağırlığı 5,9 kg azaldı, HOMA insülin direnci indeksi 1,3 puan düştü ve karaciğer içi yağ yüzde 34,4 azaldı. Kontrol grubunda bu ölçütlerin hiçbiri anlamlı biçimde değişmedi.
Kanıtın ters ve zayıf tarafı
Kan yağlarını randomize çalışmalarla inceleyen meta-analizde vejetaryen beslenme total kolesterolü 0,36 mmol/L, LDL'yi 0,34 mmol/L düşürdü. Aynı analizde HDL de 0,10 mmol/L düştü, trigliseride hiçbir anlamlı etki görülmedi. Lipid profili bütünüyle iyileşmiyor, bir kısmı iyileşiyor.
EPIC-Oxford kohortunda 48.188 kişi 18,1 yıl izlendi. Vejetaryen ve veganlarda iskemik kalp hastalığı oranı et yiyenlere göre yüzde 22 daha düşüktü, ama toplam inme oranı yüzde 20 daha yüksekti ve bu fazlalık esas olarak beyin kanamasından kaynaklanıyordu. Gözlemsel bir bulgu nedensellik kurmaz, ama görmezden de gelinmez.
Derlemeler de sınırı gösteriyor. Seksen altı kesitsel ve 10 prospektif kohort çalışmayı birleştiren meta-analizde vejetaryenlerde iskemik kalp hastalığı yüzde 25 düşük bulundu, ama toplam kardiyovasküler hastalık ve tüm nedenli ölüm için anlamlı koruma saptanmadı. Adventist Health Study-2'nin 73.308 kişilik kohortunda tüm vejetaryenlerde tüm nedenli ölüm riski yüzde 12 düşüktü; vegan alt grubunda güven aralığı 1'i kapsadığı için sonuç tek başına anlamlılığa ulaşmadı.
Sürdürme sorunu da var. Yeni Zelanda'da 65 kişiyle yapılan randomize çalışmada tam gıda bitkisel beslenme altı ayda beden kütle indeksini normal bakıma göre 3,9 birim daha fazla düşürdü, ama kolesteroldeki 0,45 mmol/L fark çalışmayı bırakanlar hesaba katıldığında anlamlılığını yitirdi ve 12. ayda izlenebilen katılımcı oranı yüzde 70'te kaldı.
Hangi bitkisel beslenme olduğu fark ediyor
En önemli ayrım muhtemelen bu. Üç büyük Amerikan kohortunda 200.727 kişi izlendi, 16.162 yeni tip 2 diyabet olgusu kaydedildi. Sağlıklı bitkisel beslenme örüntüsü yüksek olanlarda risk yüzde 34 düşüktü; rafine tahıl, patates, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı bitkisel örüntü ise riski yüzde 16 artırdı. Hayvansal ürünü çıkarmak tek başına bir garanti değil, yerine ne koyduğunuz belirleyici. Amerikan Kalp Derneği'nin 2021 bildirisinin protein maddesini "çoğunlukla bitkilerden" diye yazması, ultra işlenmiş gıda yerine az işlenmişi ayrı bir madde yapması da bu çerçeveye oturuyor.
Etkinin en somut ucu ilaç tarafında: tip 2 diyabetli 99 kişiyle yapılan randomize çalışmada 22 hafta sonunda düşük yağlı vegan grubun yüzde 43'ü diyabet ilacını azalttı, kılavuz diyetini uygulayan grupta bu oran yüzde 26'da kaldı.
Peki 4,8 mmHg ile ne yapmalı
Başlıktaki sayı gerçek ve küçük. Bir tedavi planı değil, bir yön işareti: bitkisel ağırlıklı tabak kan basıncını, LDL'yi, insülin direncini ve kiloyu ölçülebilir biçimde aşağı çekiyor; inmedeki soru işareti ve HDL düşüşü ise duruyor. Tansiyon ilacınızın dozunu tabağınıza bakarak değiştirmek size düşen bir karar değil; beslenmenizi ciddi biçimde değiştirecekseniz hekiminizle bir ölçüm takvimi kurun, eksik kalabilecek besinler için diyetisyene danışın. Venües'te bizim işimiz bu kararın dışarıda yerken de ayakta kalması.
Kaynaklar Yokoyama Y ve ark. Vegetarian diets and blood pressure: a meta-analysis. JAMA Internal Medicine. 2014;174(4):577-587. PMID 24566947. Landry MJ ve ark. Cardiometabolic Effects of Omnivorous vs Vegan Diets in Identical Twins: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2023;6(11):e2344457. (Stanford Twin Nutrition Study; ClinicalTrials.gov NCT05297825). PMID 38032644. Kahleova H ve ark. Effect of a Low-Fat Vegan Diet on Body Weight, Insulin Sensitivity, Postprandial Metabolism, and Intramyocellular and Hepatocellular Lipid Levels in Overweight Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2020;3(11):e2025454. (NCT02939638). PMID 33252690. Wang F ve ark. Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association. 2015;4(10):e002408. PMID 26508743. Tong TYN ve ark. Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians over 18 years of follow-up: results from the prospective EPIC-Oxford study. BMJ. 2019;366:l4897. PMID 31484644. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2017;57(17):3640-3649. PMID 26853923. Orlich MJ ve ark. Vegetarian dietary patterns and mortality in Adventist Health Study 2. JAMA Internal Medicine. 2013;173(13):1230-1238. PMID 23836264. Wright N ve ark. The BROAD study: A randomised controlled trial using a whole food plant-based diet in the community for obesity, ischaemic heart disease or diabetes. Nutrition & Diabetes. 2017;7(3):e256. PMID 28319109. Satija A ve ark. Plant-Based Dietary Patterns and Incidence of Type 2 Diabetes in US Men and Women: Results from Three Prospective Cohort Studies. PLoS Medicine. 2016;13(6):e1002039. (NHS, NHS2, HPFS). PMID 27299701. Lichtenstein AH ve ark. Van Horn L, Wylie-Rosett J. 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021;144(23):e472-e487. PMID 34724806. Barnard ND ve ark. A low-fat vegan diet improves glycemic control and cardiovascular risk factors in a randomized clinical trial in individuals with type 2 diabetes. Diabetes Care. 2006;29(8):1777-1783. PMID 16873779.
