Bitkisel beslenenlerde LDL düşüyor; ama randomize çalışmaların havuzlanmış sonucunda HDL de düşüyor ve trigliserit yerinde kalıyor. Lipid tablosunun bu yanı ne anlatıyor, ne anlatmıyor?
Birkaç ay bitkisel beslendikten sonra elinize gelen tahlil kâğıdında çoğu insanın ilk baktığı satır LDL olur. Rakam düşmüşse iş tamam sayılır. Oysa aynı kâğıtta biraz aşağıda, genellikle "iyi kolesterol" diye tanıtılan HDL de duruyor ve randomize çalışmaların havuzlanmış sonucuna bakılırsa onun da düşmesi şaşırtıcı değil.
Havuzlanmış sayılar neyi gösteriyor
Wang ve arkadaşlarının 2015'te Journal of the American Heart Association'da yayımladığı meta-analiz 11 randomize çalışmayı bir araya getiriyor. Vejetaryen beslenme total kolesterolü 0,36 mmol/L, LDL'yi 0,34 mmol/L düşürüyor; ama aynı analizde HDL de 0,10 mmol/L düşüyor. Trigliseritte ise hiçbir şey olmuyor: fark +0,04 mmol/L ve p=0,40 ile istatistiksel olarak sıfırdan ayrışmıyor. Etki seçici yani; LDL tarafında belirgin, HDL tarafında ters yönde, trigliserit tarafında yok. Analiz vejetaryen örüntüleri kapsıyor; bunu doğrudan veganların profili saymak da doğru olmaz.
HDL'nin düşmesi kötü haber mi
En dürüst cevap, kesin bilmediğimizi söylemek. HDL'yi tek başına bir iyilik ölçütü gibi okuma alışkanlığımız, HDL'si düşük insanlarda riskin yüksek bulunduğu gözlemsel verilerden geliyor. Ama bir beslenme değişikliğinin HDL'yi aşağı çekmesiyle birinin HDL'sinin zaten düşük olmasının aynı şey olduğunu bu meta-analiz göstermiyor; hangi mekanizmanın işlediğini ve bunun kalp olaylarına nasıl tercüme edildiğini de söylemiyor. Bunu söylemek, yerine hoş bir açıklama uydurmaktan iyidir.
Vegan kolda ölçülenler
Vegan beslenmeyi doğrudan test eden çalışmalarda LDL yine aynı yöne gidiyor. Stanford'un ikiz çalışmasında 22 tek yumurta ikizi çifti, toplam 44 kişi, sekiz hafta ikiye ayrıldı: bir kardeş vegan, diğeri omnivor. Vegan beslenen kardeşte LDL 13,9 mg/dL, açlık insülini 2,9 µIU/mL, vücut ağırlığı 1,9 kg daha fazla düştü. Güven aralığı LDL'de -25,3 ila -2,4; yön net, büyüklük geniş bir aralıkta oynuyor. Bu ölçek lipid için yeterli, kalp olayları için değil.
Tip 2 diyabetli 99 kişiyle yapılan 22 haftalık çalışmada LDL düşüşü düşük yağlı vegan grupta yüzde 21,2, karşılaştırma kolundaki ADA diyetinde yüzde 10,7 oldu. Vegan grubun yüzde 43'ü diyabet ilacını azalttı, diğer kolda bu oran yüzde 26'ydı; ilacını değiştirmeyenlerde HbA1c vegan grupta 1,23, diğerinde 0,38 puan düştü. Bu azaltmalar izlem altında, bir klinik çalışmanın içinde yapıldı; dozu hekiminiz, menü planını diyetisyeniniz kurar.
Tablo düzelince sonuç da düzeliyor mu
Sert sonuçlara geçince manzara karışıyor. EPIC-Oxford kohortunda 48.188 kişi ortalama 18,1 yıl izlendi; vejetaryen ve veganlarda iskemik kalp hastalığı oranı et yiyenlere göre yüzde 22 daha düşüktü (HR 0,78; yüzde 95 GA 0,70-0,87). Aynı grupta toplam inme oranı ise yüzde 20 daha yüksek çıktı (HR 1,20; yüzde 95 GA 1,02-1,40) ve bu fazlalık esas olarak hemorajik inmeden kaynaklandı. Gözlemsel çalışmaların meta-analizinde de benzer bir asimetri var: iskemik kalp hastalığı yüzde 25 daha düşük (RR 0,75; yüzde 95 GA 0,68-0,82), ama toplam kardiyovasküler hastalık, serebrovasküler hastalık ve tüm nedenli ölümde anlamlı koruma saptanmadı. Düşen LDL, her başlıkta düşen risk demek değil.
Aynı etiket, çok farklı tabaklar
"Bitkisel" demek sonucu tek başına belirlemiyor. Üç büyük kohortun birleştirildiği 200.727 kişilik analizde, 16.162 yeni tip 2 diyabet olgusu üzerinden iki bitkisel örüntü karşılaştırıldı: sağlıklı bitkisel indeksi yüksek olanlarda risk yüzde 34 düşüktü (HR 0,66; yüzde 95 GA 0,61-0,72), rafine tahıl, patates, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı örüntüde ise yüzde 16 arttı (HR 1,16; yüzde 95 GA 1,08-1,25). Amerikan Kalp Derneği'nin 2021 bildirisi de protein kaynağını "çoğunlukla bitkilerden" diye yazarken, ultra-işlenmiş gıda yerine minimal işlenmiş gıdayı seçmeyi ayrı bir madde olarak koyuyor.
Kanıtın kırılgan yeri
Lipid farkı her zaman sağlam da çıkmıyor. Yeni Zelanda'da 65 kişiyle yapılan toplum temelli randomize çalışmada tam gıda bitkisel beslenme altı ayda beden kütle indeksini normal bakıma göre 3,9 birim daha fazla düşürdü (p<0,0001); ama kolesteroldeki 0,45 mmol/L'lik fark, çalışmayı bırakanlar hesaba katıldığında anlamlılığa ulaşmadı (p=0,1) ve on iki ayda izlenebilen katılımcı oranı yüzde 70'te kaldı.
Pratik karşılığı şu: tek satıra değil tablonun tamamına bakın. LDL düşerken HDL'nin de düşmesini ne skandal ne de "ne olursa olsun daha iyiyim" diye okuyun; o kâğıdın anlamı diğer risk etmenlerinizle birlikte, size bakan bir hekimle ortaya çıkıyor. Kanıtın en tutarlı söylediği şey ise sade: örüntünün vegan olması kadar neyle doldurulduğu da ölçülüyor. Venües'te mekân ararken de bu ayrım işe yarıyor.
Kaynaklar Wang F ve ark. Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association. 2015;4(10):e002408. PMID 26508743. Landry MJ ve ark. Cardiometabolic Effects of Omnivorous vs Vegan Diets in Identical Twins: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2023;6(11):e2344457. (Stanford Twin Nutrition Study; ClinicalTrials.gov NCT05297825). PMID 38032644. Barnard ND ve ark. A low-fat vegan diet improves glycemic control and cardiovascular risk factors in a randomized clinical trial in individuals with type 2 diabetes. Diabetes Care. 2006;29(8):1777-1783. PMID 16873779. Tong TYN ve ark. Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians over 18 years of follow-up: results from the prospective EPIC-Oxford study. BMJ. 2019;366:l4897. PMID 31484644. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2017;57(17):3640-3649. PMID 26853923. Satija A ve ark. Plant-Based Dietary Patterns and Incidence of Type 2 Diabetes in US Men and Women: Results from Three Prospective Cohort Studies. PLoS Medicine. 2016;13(6):e1002039. (NHS, NHS2, HPFS). PMID 27299701. Lichtenstein AH ve ark. Van Horn L, Wylie-Rosett J. 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021;144(23):e472-e487. PMID 34724806. Wright N ve ark. The BROAD study: A randomised controlled trial using a whole food plant-based diet in the community for obesity, ischaemic heart disease or diabetes. Nutrition & Diabetes. 2017;7(3):e256. PMID 28319109.
