Düşük yağlı vegan beslenmeyle tip 2 diyabet ilacını azaltan katılımcı oranı randomize bir çalışmada yüzde 43'e çıktı. Kanıtın gücü de, ince yerleri de burada.
"Vegan beslenme tip 2 diyabeti iyileştirir" cümlesi kolayca dolaşıma giriyor, ama bunu test eden çalışmalar o kadar iddialı değil. 2006'da Diabetes Care'de yayımlanan randomize çalışma, tip 2 diyabetli 99 kişiyi 22 hafta boyunca iki gruba ayırdı: düşük yağlı vegan beslenme ya da Amerikan Diyabet Derneği'nin kılavuz diyeti. Ölçülen sonuç iyileşme değil, daha somut bir şeydi. Vegan gruptaki katılımcıların yüzde 43'ü diyabet ilacını azalttı; kılavuz diyetinde bu oran yüzde 26'da kaldı. İlaç dozu hiç değişmeyen katılımcılarda HbA1c vegan grupta 1,23 puan, kılavuz grubunda 0,38 puan düştü. Aynı çalışmada LDL düşüşü yüzde 21,2'ye karşı yüzde 10,7 oldu.
Başlığın dayanağı bu. Tabak ilacın yerine geçmiyor; kan şekerini, ilacın dozu aşağı çekilebilecek kadar etkiliyor. Dozu azaltma kararını da tabak değil, takibi yapan hekim veriyor. Kan şekerini düşüren bir ilaç kullanırken beslenmeyi bir günde değiştirmek şekerin fazla düşmesine de yol açabilir; böyle bir geçiş hekim ve diyetisyenle birlikte, ölçümle planlanır.
Kilo, insülin ve karaciğerdeki yağ
Mekanizmaya dair en net ölçüm 2020'de JAMA Network Open'da yayımlandı. Fazla kilolu 244 yetişkin 16 hafta boyunca düşük yağlı vegan beslendi ve kalori saymaları istenmedi. Vücut ağırlığı 5,9 kg azaldı, gıdanın termik etkisi yüzde 14,1 arttı, insülin direncini gösteren HOMA indeksi 1,3 puan düştü, karaciğer içindeki yağ yüzde 34,4 geriledi. Kontrol grubunda bu ölçütlerin hiçbiri anlamlı değişmedi. Bu çalışma bir diyabet tedavisini ölçmedi; ölçtüğü şey kilo, insülin duyarlılığı ve karaciğer yağıydı. Yani bir tedavi sonucu değil, ilaç ihtiyacının neden azalabildiğine dair bir açıklama adayı.
Aynı genler, iki ayrı tabak
Beslenme araştırmasının kronik sorunu şu: vegan beslenenler başka yönlerden de farklı. 2023'te yayımlanan Stanford ikiz çalışması bunu kesip atıyor: 22 tek yumurta ikizi çifti, toplam 44 kişi, sekiz hafta. Vegan beslenen ikiz, omnivor beslenen kardeşine kıyasla LDL kolesterolde 13,9 mg/dL, açlık insülininde 2,9 µIU/mL ve vücut ağırlığında 1,9 kg daha fazla düşüş gösterdi. Genleri aynı; değişen tek şey tabak. Yalnız LDL'deki farkın güven aralığı çok geniş (eksi 25,3 ile eksi 2,4 arası), yani etkinin yönü belli, büyüklüğü belirsiz. Sekiz hafta ve 44 kişi, ömür boyu ne olacağını söylemez.
Nüfus ölçeğinde de benzer bir tablo var: 60.903 kişilik kohortta tip 2 diyabet yaygınlığı veganlarda yüzde 2,9, hiç vejetaryen olmayanlarda yüzde 7,6 bulundu; beden kütle indeksi dahil yaşam tarzı değişkenleri için düzeltildikten sonra bile veganlarda risk yarı yarıya düşük kaldı. Ama bu bir yaygınlık ölçümü; iki şeyin birlikte gittiğini söylüyor, birinin diğerini doğurduğunu değil.
Vegan etiketinin tek başına söylediği az şey
En pratik bulgu şu: hayvansal ürünü çıkarmak tek başına yetmiyor. 200.727 kişinin izlendiği ve 16.162 yeni tip 2 diyabet olgusunun kaydedildiği üç büyük kohort çalışmasında, sağlıklı bitkisel beslenme örüntüsü yüksek olanlarda risk yüzde 34 düşüktü. Aynı analizde rafine tahıl, patates, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı "sağlıksız" bitkisel örüntü riski yüzde 16 artırdı. İki örüntüde de hayvansal ürün azdı; yönü neyin yenildiği belirledi. Amerikan Kalp Derneği'nin 2021 beslenme bildirisi de aynı yere basıyor: protein kaynağı maddesi doğrudan "çoğunlukla bitkilerden" diye yazılı, ultra-işlenmiş gıda yerine minimal işlenmiş gıda seçmek ise ayrı bir madde olarak duruyor.
Kanıtın ince olduğu yerler
Yeni Zelanda'da 65 kişiyle yapılan randomize çalışmada, kalori kısıtlaması olmayan tam gıda bitkisel beslenme beden kütle indeksini altı ayda normal bakıma göre 3,9 birim daha fazla düşürdü; ama kolesteroldeki 0,45 mmol/L fark, çalışmayı bırakanlar hesaba katıldığında anlamlılığa ulaşmadı ve 12. ayda izlenebilen katılımcı oranı yüzde 70'te kaldı. Kilo tarafı güçlü; lipid tarafı ve "bir yıl sonra kim hâlâ böyle yiyor" tarafı kırılgan. Lipidlerde de her şey tek yöne gitmiyor: etsiz beslenmeyi inceleyen 11 randomize çalışmanın meta-analizinde total kolesterol 0,36 mmol/L ve LDL 0,34 mmol/L düştü, ama HDL de 0,10 mmol/L düştü ve trigliseride anlamlı bir etki görülmedi.
Özetle tabak, ilaç dozunu aşağı çekebilecek kadar iş görüyor; bunu gösteren randomize çalışma da, kilo ve karaciğer yağı üzerinden bir mekanizma da var. Ama işi yapan şey "vegan" kelimesi değil, tam gıda ağırlıklı ve az işlenmiş bir bitkisel örüntü; rafine karbonhidrata ve şekerli içeceğe dayanan vegan bir tabak ters yöne çalışabiliyor. Dışarıda yerken bu örüntüyü korumak ayrı bir problem; Venües'ün dizini orada işe yarıyor.
Kaynaklar Barnard ND ve ark. A low-fat vegan diet improves glycemic control and cardiovascular risk factors in a randomized clinical trial in individuals with type 2 diabetes. Diabetes Care. 2006;29(8):1777-1783. PMID 16873779. Kahleova H ve ark. Effect of a Low-Fat Vegan Diet on Body Weight, Insulin Sensitivity, Postprandial Metabolism, and Intramyocellular and Hepatocellular Lipid Levels in Overweight Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2020;3(11):e2025454. (NCT02939638). PMID 33252690. Landry MJ ve ark. Cardiometabolic Effects of Omnivorous vs Vegan Diets in Identical Twins: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2023;6(11):e2344457. (Stanford Twin Nutrition Study; ClinicalTrials.gov NCT05297825). PMID 38032644. Tonstad S ve ark. Type of vegetarian diet, body weight, and prevalence of type 2 diabetes. Diabetes Care. 2009;32(5):791-796. (Adventist Health Study-2). PMID 19351712. Satija A ve ark. Plant-Based Dietary Patterns and Incidence of Type 2 Diabetes in US Men and Women: Results from Three Prospective Cohort Studies. PLoS Medicine. 2016;13(6):e1002039. (NHS, NHS2, HPFS). PMID 27299701. Lichtenstein AH ve ark. Van Horn L, Wylie-Rosett J. 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021;144(23):e472-e487. PMID 34724806. Wright N ve ark. The BROAD study: A randomised controlled trial using a whole food plant-based diet in the community for obesity, ischaemic heart disease or diabetes. Nutrition & Diabetes. 2017;7(3):e256. PMID 28319109. Wang F ve ark. Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association. 2015;4(10):e002408. PMID 26508743.
