Vegan arkadaşınıza nasıl destek olursunuz? Vegan olmayanlar için 1 Kasım rehberi

1 Kasım Dünya Vegan Günü. Gün, İngiltere'deki The Vegan Society'nin kuruluşunun 50. yılı için 1994'te başlatıldı ve bugün kasım ayının tamamı Dünya Vegan Ayı olarak kutlanıyor. Bu yazı vegan olmayanlar için: vegan bir arkadaşınız, eşiniz, çocuğunuz ya da iş arkadaşınız varsa onu sofrada, restoranda ve günlük hayatta nasıl rahat ettirebileceğinizi anlatıyor. Kimseyi vegan yapmaya çalışmıyoruz. Amaç, aynı masada iki kişinin de karnını doyurabilmesi.

Önce kısa bir tanım

Vegan beslenen biri hayvandan gelen hiçbir şeyi yemez: et, tavuk, balık ve deniz ürünlerinin yanında süt, peynir, yoğurt, tereyağı, yumurta ve bal da buna dahil. Vejetaryen ise eti bırakır ama süt ürünü ve yumurta yiyebilir. İkisini karıştırmak en sık yapılan hata. "Etsiz" bir yemek vegan olmayabilir.

Birçok vegan hayvansal ürün kullanmamayı yemekle sınırlı tutmaz; deri, yün ya da hayvanlar üzerinde test edilmiş kozmetik de bu kapsama girebilir. Arkadaşınızın nereye kadar dikkat ettiğini en iyi o bilir. Sormak her zaman tahmin etmekten iyidir.

Sofraya davet ediyorsanız

Sorun, sonra pişirin. "Neleri yemiyorsun, bal yer misin, şarap içer misin?" diye sormak kimseyi rahatsız etmez. Tahmin edip yanlış yapmak ise misafiri hem aç bırakır hem de "yemesem ayıp olur" diye zor durumda bırakır.

Gizli hayvansal ürünlere bakın. Türk mutfağında vegan görünen pek çok yemek aslında değildir:

• Pilav çoğu zaman tereyağıyla, bazen tavuk suyuyla pişer. Bulgur pilavında da aynısı geçerli.
• Çorbaların bir kısmına tereyağı ya da et suyu girer. Bulyon tabletlerinin bir kısmında da tavuk ya da et vardır.
• Sebze yemeklerinin üstüne yoğurt, mantıya yoğurt ve tereyağlı sos konur. Yoğurtlu bir yemek vegan değildir; yoğurdu ayrı kapta verin.
• Börek, poğaça ve pek çok hamur işinde yumurta, süt ya da tereyağı vardır. Baklava başta olmak üzere birçok şerbetli tatlıya tereyağı girer.
• Jelatin (hayvan derisi ve kemiğinden elde edilir) bazı jöleli şekerlerde ve tatlılarda, karmin (E120, böcekten elde edilen kırmızı boya) bazı içecek ve şekerlemelerde bulunur.
• Bazı şaraplar berraklaştırılırken hayvansal ürünler kullanılabilir. Etiketinde "vegan" yazanı seçmek en kolay yol.

Venües olarak mekân menülerini kalem kalem okurken bunun tersini de gördük: "vegan" sözcüğünü "etsiz" anlamında kullanan menüler var. Kaşarlı bir "vegan tost" ya da yoğurt ve tereyağlı sosla gelen bir "vegan mantı" gibi. Paketli bir ürün alırken ön yüzdeki iddiaya değil, arkadaki içindekiler listesine bakın.

Ortak tencereye dikkat edin. Etli yemeği karıştırdığınız kaşıkla vegan yemeği karıştırmayın, aynı kızartma yağını kullanmayın. Herkesin bu konuda hassasiyeti aynı değildir, ama siz özen gösterdiğinizde misafiriniz sormak zorunda kalmaz.

Bir yan salata yerine bir ana yemek yapın. Vegan misafire ayrı bir salata hazırlamak yerine herkesin yiyebileceği bir ana yemek yapın. Türk mutfağında zaten bitkisel olan çok yemek var:

• Zeytinyağlı taze fasulye, barbunya pilaki, zeytinyağlı enginar, yaprak sarma
• Mercimek köftesi, kısır, fava, humus, muhammara, yoğurtsuz köz patlıcan salatası
• Zeytinyağıyla pişmiş nohutlu bulgur pilavı ve etsiz kuru fasulye
• Kaymaksız kabak tatlısı ya da ayva tatlısı. Çoğu tarifte bitkiseldir; yine de tarifinizde tereyağı, süt ya da kaymak olup olmadığına bakın.

Venües'in tarif bölümünde vegan tarifleri ayrı süzebilirsiniz.

Malzeme listesini paylaşın. Hazır sos, bulyon ya da paket ürün kullandıysanız ambalajı atmayın. "İçinde ne var?" sorusuna ambalajı göstererek cevap vermek en güven veren şey.

Birlikte dışarıda yemek yiyecekseniz

Mekânı birlikte seçin. Vegan arkadaşınıza "sen seç" demek iyi bir başlangıç. O söz hakkını kullanmazsa siz önden bakın. Venües haritasında menüsü kalem kalem okunmuş mekânlarda kaç vegan yemek olduğunu önceden görebilir, arkadaşınızla birlikte seçebilirsiniz. Ayrıntılı tablo Türkiye vegan haritası veri notunda.

Tamamen vegan bir mekânı deneyin. Arkadaşınız için menünün tamamını okuyabilmek ayrı bir rahatlık. Sizin için de mutfağını tanımadığınız bir yeri denemek olur. Haritadaki tamamen vegan mekânlar şimdilik yedi ilde, en çok İstanbul'da toplanıyor.

Garsona sorulacak soruyu bilin. "Bunda et var mı?" yerine "Bunda süt, yoğurt, tereyağı, yumurta ya da et suyu var mı?" diye sormak daha net cevap getirir.

Masada ve günlük hayatta

Tartışma konusu yapmayın. Yemek sırasında "protein nereden alıyorsun?", "bir kere yesen bir şey olmaz" ya da "bitkiler de canlı" gibi sözler vegan biri için çoğu zaman yüzüncü kez duyulan şeyler. Merak ediyorsanız sorun, ama sohbeti onu savunmaya zorlayan bir sınava çevirmeyin.

Gizlice denemeyin. Yemeğe haber vermeden tereyağı ya da et suyu katıp sonra "fark etmedin bile" demek şaka değildir. Güveni zedeler.

Beslenme sorularını uzmana bırakın. Arkadaşınızın sağlığı konusunda endişeniz varsa bunu nazikçe söyleyebilirsiniz, ama beslenme planı kişiye özeldir. Ayrıntılar için bir diyetisyenle konuşmak en doğru yol. Venües'te diyetisyen listesi de var.

Nedenine saygı gösterin. İnsanlar hayvan hakları, çevre, sağlık ya da bunların birkaçı için vegan olur. Nedenini bilmek zorunda değilsiniz. Kararına saygı duymanız yeter.

1 Kasım için küçük fikirler

• Bir akşam yemeğini birlikte vegan yapın. Tek bir öğün, ona ne kadar dikkat ettiğinizi gösterir.
• Vegan bir fırından ya da pastaneden tatlı alın.
• Sevdiği vegan bir mekânda yemeğe davet edin.
• Evde misafir ağırlıyorsanız sofradaki her yemeğin yanına küçük bir not koyun: "vegan", "yoğurtlu", "tereyağlı".
• Yeni vegan olmuş biriyse ona dışarıda yemek yiyebileceği yerleri bulmasında yardım edin. Haritada bildiğiniz bir mekân eksikse bize yazın.

Kısaca

Vegan bir arkadaşa destek olmak için vegan olmanız gerekmiyor. Sormak, içindekiler listesini okumak, onu sofrada dışarıda bırakmamak ve sofrada en az bir doyurucu yemeği herkes için yapmak çoğu zaman yetiyor.