Vejetaryenlerde tüm nedenlere bağlı ölüm riski yüzde 12 düşük, veganlarda anlamlılık sınırında, havuzlanmış çözümlemelerde ise fark yok. Ömür iddiasının kanıtta tam olarak nerede durduğuna bakıyoruz.
Bu cümle vegan beslenme tartışmalarının sonunda, kapanış hükmü gibi kullanılıyor. Oysa "daha uzun yaşıyor" epidemiyolojide özel bir iddia: tüm nedenlere bağlı ölümü, yani kalpten, kanserden, inmeden, her şeyden ölümleri tek kefeye koymayı gerektirir. Kanıt da tam bu kefede, hastalık hastalık bakıldığında göründüğünden daha zayıf.
Ölümü doğrudan ölçen kohort ne buldu
En sık alıntılanan sayı Adventist Health Study-2'den geliyor. 73.308 kişi ortalama 5,79 yıl izlendi, bu sürede 2.570 ölüm görüldü. Tüm nedenlere bağlı ölüm riski vejetaryenlerde non-vejetaryenlere göre yaklaşık yüzde 12 düşüktü (HR 0,88; yüzde 95 güven aralığı 0,80-0,97). Ama başlıktaki cümlenin öznesi olan veganlarda tahmin 0,85 iken güven aralığı 0,73-1,01 ile 1'i kapsıyor, yani tek başına istatistiksel anlamlılığa ulaşmıyor. Balık yiyen pesko-vejetaryenlerde tahmin daha da düşüktü (0,81; 0,69-0,94) ve ilişkiler erkeklerde kadınlardan güçlüydü. Cümlenin en çok yaslandığı çalışmada bile vegan alt grubu için sonuç kesin değil.
Çalışmalar havuzlandığında fark eriyor
86 kesitsel ve 10 prospektif kohortu bir araya getiren meta-analiz, vejetaryenlerde toplam kanser insidansını yüzde 8 (RR 0,92; 0,87-0,98), veganlarda yüzde 15 (0,85; 0,75-0,95) düşük buluyor; vejetaryenlerde iskemik kalp hastalığı insidansı ve ölümü ise yüzde 25 daha düşük (0,75; 0,68-0,82). Buna karşılık aynı çözümlemede tüm nedenlere bağlı ölüm, kanser ölümü, toplam kardiyovasküler hastalık ve serebrovasküler hastalık için anlamlı bir koruma saptanmıyor. Belirli hastalıklarda tutarlı bir sinyal var, toplam ölüm kefesinde sinyal kayboluyor.
Bir hastalıkta kazanıp başkasında kaybetmek
Toplam ölümün neden inatçı olduğunu EPIC-Oxford gösteriyor. 48.188 kişinin 18,1 yıl izlendiği çalışmada vejetaryen ve veganlarda iskemik kalp hastalığı oranı et yiyenlere göre yüzde 22 daha düşüktü (0,78; 0,70-0,87). Buna karşılık toplam inme oranı yüzde 20 daha yüksekti (1,20; 1,02-1,40) ve bu fazlalık esas olarak beyin kanamasından kaynaklanıyordu. Kanserde de her şey aynı yöne gitmiyor: 61.647 İngiliz katılımcının 14,9 yıl izlendiği kohortta tüm kanserler vejetaryenlerde düşükken (RR 0,88; 0,82-0,95) kolorektal kanser hiç düşmüyor (1,03; 0,84-1,26).
Karşılaştırdığımız yalnızca tabak değil
Bunların hepsi gözlemsel çalışma ve hepsinde aynı gölge var: koruyucu bir davranışı seçen insanlar başka pek çok bakımdan da daha sağlıklı yaşıyor. "Sağlıklı kullanıcı" ve "sağlıklı uyum" yanlılıkları denen şey, ölçülen farkı beslenmenin tek başına yaptığından büyük gösteriyor; sonradan randomize çalışmalarla çürütülmüş gözlemsel sonuçların listesi kabarık.
Randomize çalışmalar ömrü değil ara ölçütleri ölçüyor
Genetiği aynı 22 tek yumurta ikizi çiftinde, yani 44 kişide, sekiz haftalık randomize çalışmada vegan beslenen ikiz omnivor kardeşine göre LDL kolesterolde 13,9 mg/dL, açlık insülininde 2,9 µIU/mL ve ağırlıkta 1,9 kg daha fazla düşüş gösterdi. Fazla kilolu 244 yetişkinde 16 haftalık düşük yağlı vegan beslenme, kalori kısıtlaması olmadan 5,9 kg kilo kaybı ve karaciğer içi yağda yüzde 34,4 azalma sağladı. Tip 2 diyabetli 99 kişide 22 hafta sonunda vegan grubun yüzde 43'ü diyabet ilacını azaltabildi, karşılaştırma diyetinde bu oran yüzde 26'ydı.
Aynı randomize kütük her ölçütün düzelmediğini de söylüyor: 11 çalışmanın havuzlanmasında total kolesterol 0,36 mmol/L ve LDL 0,34 mmol/L düşerken HDL de 0,10 mmol/L düştü, trigliseride anlamlı etki olmadı. Üstelik bu çalışmalar haftalarla, aylarla ölçülü; kimse kimsenin kaç yıl yaşadığını görmedi.
Vegan etiketi tek başına bir şey söylemiyor
Üç kohortta izlenen 200.727 kişide 16.162 yeni tip 2 diyabet olgusu üzerinden hesaplandığında, sağlıklı bitkisel beslenme indeksi yüksek olanlarda risk yüzde 34 düşüktü (0,66; 0,61-0,72); rafine tahıl, patates, şekerli içecek ve tatlı ağırlıklı "sağlıksız" bitkisel örüntü ise riski yüzde 16 artırdı (1,16; 1,08-1,25). Hayvansal ürünü çıkarmak, yerine ne koyduğunuzdan bağımsız bir kazanç değil. Amerikan Kalp Derneği'nin 2021 beslenme bildirisinde protein maddesinin doğrudan "çoğunlukla bitkilerden" diye yazılması bu yüzden.
Peki cümle nerede duruyor
Savunulabilir hâli şu: bitki ağırlıklı beslenenlerde iskemik kalp hastalığı tutarlı biçimde daha az görülüyor, toplam kanser insidansı bir miktar daha düşük, randomize çalışmalar da LDL'nin ve kilonun haftalar içinde beklenen yöne gittiğini gösteriyor. Ama ölçülmüş bir sonuç olarak "daha uzun yaşıyor", tek bir kohortta vejetaryenler için anlamlı, veganlar için anlamlılık sınırında, havuzlanmış çözümlemelerde ise yok; inme örneğinde olduğu gibi ters yöne giden bulgular da var. Cümleyi "vegan olursan daha uzun yaşarsın" diye kurmak, kanıtın söylediğinden fazlasını söylemek. Dürüst hâli: bu örüntü birkaç önemli hastalık riskini düşürüyor, ömür iddiası ise henüz bu güçte değil. Kendi kan değerlerinizin ne anlama geldiğine ve bir ilacın azaltılıp azaltılmayacağına da bu sayılar değil, sizi izleyen hekim ya da diyetisyen karar verir.
Kaynaklar Orlich MJ ve ark. Vegetarian dietary patterns and mortality in Adventist Health Study 2. JAMA Internal Medicine. 2013;173(13):1230-1238. ·. PMID 23836264. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition. 2017;57(17):3640-3649. ·. PMID 26853923. Tong TYN ve ark. Risks of ischaemic heart disease and stroke in meat eaters, fish eaters, and vegetarians over 18 years of follow-up: results from the prospective EPIC-Oxford study. BMJ. 2019;366:l4897. ·. PMID 31484644. Key TJ ve ark. Cancer in British vegetarians: updated analyses of 4998 incident cancers in a cohort of 32,491 meat eaters, 8612 fish eaters, 18,298 vegetarians, and 2246 vegans. American Journal of Clinical Nutrition 2014;100(Suppl 1):378S-385S (2022'de erratum yayımlandı). ·. PMID 24898235. Shrank WH ve ark. Healthy user and related biases in observational studies of preventive interventions: a primer for physicians. Journal of General Internal Medicine 2011;26(5):546-550. ·. PMID 21203857. Landry MJ ve ark. Cardiometabolic Effects of Omnivorous vs Vegan Diets in Identical Twins: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2023;6(11):e2344457. (Stanford Twin Nutrition Study; ClinicalTrials.gov NCT05297825) ·. PMID 38032644. Kahleova H ve ark. Effect of a Low-Fat Vegan Diet on Body Weight, Insulin Sensitivity, Postprandial Metabolism, and Intramyocellular and Hepatocellular Lipid Levels in Overweight Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. 2020;3(11):e2025454. (NCT02939638) ·. PMID 33252690. Barnard ND ve ark. A low-fat vegan diet improves glycemic control and cardiovascular risk factors in a randomized clinical trial in individuals with type 2 diabetes. Diabetes Care. 2006;29(8):1777-1783. ·. PMID 16873779. Wang F ve ark. Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association. 2015;4(10):e002408. ·. PMID 26508743. Satija A ve ark. Plant-Based Dietary Patterns and Incidence of Type 2 Diabetes in US Men and Women: Results from Three Prospective Cohort Studies. PLoS Medicine. 2016;13(6):e1002039. (NHS, NHS2, HPFS) ·. PMID 27299701. Lichtenstein AH ve ark. Van Horn L, Wylie-Rosett J. 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021;144(23):e472-e487. ·. PMID 34724806.
