Vegan ve vejetaryen beslenmede kanser riskini iki büyük kohort üzerinden okuyoruz: toplam kanserde ölçülebilir bir fark var, kolorektal kanserde kohortlar birbirine ters düşüyor.
"Vegan beslenen insan kanser olmaz" cümlesi internette rahat dolaşıyor, kaynak gösterilen çalışmalar ise bunu söylemiyor. Söyledikleri daha ölçülü: bazı kanser türlerinde görülebilir bir fark var, bazılarında hiç yok, veganlara özgü sayılar ise geniş güven aralıklarının içinde salınıyor. Bu tartışmayı taşıyan iki büyük ileriye dönük kohorta bakalım.
İngiliz kohortu ne buldu
UK Biobank katılımcılarıyla yapılan çözümleme 472.377 kişiyi ortalama 11,4 yıl izledi. Düzenli et yiyenlere kıyasla tüm kanserler için risk oranı vejetaryenlerde 0,86 (yüzde 95 güven aralığı 0,80-0,93), balık yiyenlerde 0,90 çıktı. Risk oranının 1'in altında kalması gerçek bir fark demek, ama "kanser olmaz" demekten uzak.
Alt gruplar daha öğretici. Erkeklerde prostat kanseri vejetaryenlerde 0,69 (0,54-0,89) ile belirgin biçimde düşük. Postmenopozal kadınlarda meme kanseri ilk bakışta 0,82 (0,68-0,99) ile düşük görünüyor, ama beden kütle indeksi hesaba katıldığında 0,87'ye (0,72-1,05) kayıp anlamlılığını yitiriyor. Yani farkın bir kısmı tabaktaki yemekten değil, vejetaryen katılımcıların daha düşük kilosundan geliyor olabilir. Bu kohortun sayıları vejetaryenler için; vegan kestirimleri başka çalışmalardan geliyor.
Adventist kohortunda kolorektal sinyal daha net
Adventist Health Study-2'nin 77.659 kişilik örnekleminde ortalama 7,3 yıllık izlemde 380 kolon ve 110 rektum olgusu çıktı. Et yemeyenlerde kolorektal kanser risk oranı 0,78 (0,64-0,95).
Aynı kohortun ölüm verisinde 73.308 kişide ortalama 5,79 yılda 2.570 ölüm var: tüm nedenlere bağlı ölüm vejetaryenlerde 0,88 (0,80-0,97), veganlarda 0,85 (0,73-1,01), pesko-vejetaryenlerde 0,81 (0,69-0,94). Veganlarda aralık 1'i içeriyor, yani sınırda. Meme kanserinde aynı popülasyondaki 50.404 kadında 892 olguyla tüm vejetaryenlerde risk hiç düşmüyor (0,97; 0,84-1,11; p=0,64); veganlarda kestirim 0,78 (0,58-1,05) ile daha düşük ama anlamlı değil (p=0,09).
Kolorektal kanserde iki kohort aynı şeyi söylemiyor
Burada iş karışıyor. 61.647 İngiliz katılımcının 14,9 yıl izlendiği bir başka çözümlemede tüm kanserler vejetaryenlerde yine düşük: 0,88 (0,82-0,95). Ama kolorektal kanser düşmüyor, kestirim 1'in üstünde: 1,03 (0,84-1,26). Hatta aynı kohortta en düşük kolorektal risk balık yiyenlerde, 0,66. Aynı soruya iki büyük veri setinden iki farklı cevap geliyor ve "bitkisel beslenme her kanseri azaltır" cümlesi ayakta kalmıyor.
86 kesitsel ve 10 prospektif kohortu havuzlayan meta-analiz de bu ikiliği taşıyor: toplam kanser insidansı vejetaryenlerde yüzde 8 (0,92; 0,87-0,98), veganlarda yüzde 15 (0,85; 0,75-0,95) daha düşük, ama tüm nedenlere bağlı ölümde, kanser ölümünde ve organ-özgü kanserlerde anlamlı fark yok.
Kanıtın en sağlam durduğu yer beslenme etiketi değil
Tablonun en sağlam parçası veganlıkla değil, etle ilgili. IARC işlenmiş eti Grup 1 (insanda kanserojen), kırmızı eti Grup 2A (muhtemelen kanserojen) sınıflandırdı; on çalışmanın çözümlemesi günde her 50 g işlenmiş etin kolorektal kanser riskini yaklaşık yüzde 18, nedensel kabul edilirse her 100 g kırmızı etin yaklaşık yüzde 17 artırdığını kestiriyor. Aynı belge bireysel riskin küçük kaldığını da vurguluyor. Dünya Kanser Araştırma Fonu raporu işlenmiş eti kolorektal kanserin ikna edici, kırmızı eti muhtemel nedeni sayıyor; önerisi haftada en çok 350-500 g pişmiş kırmızı et, işlenmiş ette "çok az, mümkünse hiç". Aynı güçlü kanıt düzeyinde ters yönde bir bulgu daha var: tam tahıl ve lif içeren besinler riski azaltıyor, hedef günde en az 30 g lif ve en az 400 g sebze-meyve. Belirleyici olan etiket değil içerik: beyaz unla kurulmuş bir vegan tabak lif hedefini tutmaz.
Gözlemsel veriyi okurken
56 kohortu ve 6 milyondan fazla katılımcıyı kapsayan bir çözümleme, haftada 3 porsiyon et azaltmanın kanser ölümü ve insidansındaki mutlak etkisini "çok küçük", kanıtın kesinliğini düşük ile çok düşük buldu. Bu dizinin yöntemi sonradan geniş biçimde eleştirildi, ama saydığı kısıtlar gerçek: artık karıştırıcılar ve beslenmeyi hatırlamaya dayalı ölçümün hata payı. Bir de "sağlıklı kullanıcı" yanlılığı var: koruyucu bir davranışı seçen insanlar başka pek çok bakımdan da daha sağlıklı yaşıyor, gruplar kohortlara kendi seçimleriyle girdiği için farkın bir kısmı tabağın dışından gelir.
Pratikte ne kalıyor? İşlenmiş eti azaltmanın ve lif, tam tahıl, sebze-meyve hedeflerini tutmanın kanıtı bu alanın en güçlü tarafı; "vegan" etiketi tek başına kanser kalkanı değil. Tarama takvimi ve takviye kararları aile öykünüzü gören bir hekim ile diyetisyenin işi, bu yazı o konuşmanın yerini almaz. Dışarıda tam tahıllı, baklagilli bir vegan tabak bulmak artık pek çok şehirde mümkün; Venües'ün dizinini menüleri bu gözle taramak için kullanabilirsiniz.
Kaynaklar Watling CZ ve ark. Risk of cancer in regular and low meat-eaters, fish-eaters, and vegetarians: a prospective analysis of UK Biobank participants. BMC Medicine 2022;20(1):73 — ·. PMID 35197066. Orlich MJ ve ark. Vegetarian dietary patterns and the risk of colorectal cancers. JAMA Internal Medicine 2015;175(5):767-776 — ·. PMID 25751512. Orlich MJ ve ark. Vegetarian dietary patterns and mortality in Adventist Health Study 2. JAMA Internal Medicine 2013;173(13):1230-1238 — ·. PMID 23836264. Penniecook-Sawyers JA ve ark. Vegetarian dietary patterns and the risk of breast cancer in a low-risk population. British Journal of Nutrition 2016;115(10):1790-1797 — ·. PMID 26987270. Key TJ ve ark. Cancer in British vegetarians: updated analyses of 4998 incident cancers in a cohort of 32,491 meat eaters, 8612 fish eaters, 18,298 vegetarians, and 2246 vegans. American Journal of Clinical Nutrition 2014;100(Suppl 1):378S-385S (2022'de erratum yayımlandı) — ·. PMID 24898235. Dinu M ve ark. Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2017;57(17):3640-3649 — ·. PMID 26853923. International Agency for Research on Cancer (IARC/WHO), Q&A on the carcinogenicity of the consumption of red meat and processed meat; tam değerlendirme: IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 114: Red Meat and Processed Meat, Lyon 2018 (ISBN 978-92-832-0152-6) — https://www.iarc.who.int/wp-content/uploads/2018/11/Monographs-QA_Vol114.pdf (monografi künyesi: https://publications.iarc.who.int/564). World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research, Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective (Üçüncü Uzman Raporu, 2018); öneri kanıt sayfaları: Limit consumption of red and processed meat ve Eat a diet rich in wholegrains, vegetables, fruit and beans — https://www.wcrf.org/research-policy/evidence-for-our-recommendations/limit-red-processed-meat/ ve https://www.wcrf.org/research-policy/evidence-for-our-recommendations/wholegrains-veg-fruit-beans. Han MA ve ark. El Dib R ve ark.; Johnston BC. Reduction of Red and Processed Meat Intake and Cancer Mortality and Incidence: A Systematic Review and Meta-analysis of Cohort Studies. Annals of Internal Medicine 2019;171(10):711-720 — ·. PMID 31569214. Shrank WH ve ark. Healthy user and related biases in observational studies of preventive interventions: a primer for physicians. Journal of General Internal Medicine 2011;26(5):546-550 — ·. PMID 21203857.
