Türkiye'de çölyak yaygınlığı iki ayrı taramada ölçüldü: okul çağında yaklaşık her 212 çocuktan birinde. Devletin desteği ise etiket kuralı, büyük marketlere satış zorunluluğu ve rapora bağlı aylık ödemeden oluşuyor.
Türkiye'de okul çağındaki yaklaşık her 212 çocuktan birinde çölyak var. Bu bir tahmin değil, ülke çapında bir taramanın sonucu.
Çalışma 2011'de Am J Gastroenterol'de yayımlandı. Dalgıç ve arkadaşları, Turkish Celiac Study Group adına 62 ildeki 139 okuldan 20.190 sağlıklı çocuğu (6-17 yaş) IgA doku transglutaminaz ve total IgA ile taradı. 489 çocukta antikor pozitif çıktı, biyopsi yapılabilen 215 çocuğun 95'inde çölyakla uyumlu bulgu saptandı. Biyopsiyle doğrulanmış prevalans en az yüzde 0,47, kabaca 1/212. "En az" ifadesi önemli: antikoru pozitif 489 çocuğun yarısından azı biyopsiye girebildi, geri kalanların durumu ölçülmedi. Elimizdeki en iyi veri bile bir alt sınır.
İkinci bir örneklem aynı yere düşüyor
2018'de Turk J Gastroenterol'de yayımlanan Çorum çalışmasında 1.730 okul çağı çocuğu hızlı doku transglutaminaz IgA testiyle tarandı; serolojik ve endoskopik biyopsi doğrulamasıyla prevalans yüzde 0,46, yani 1/216 çıktı.
Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimleri için 2019'da hazırladığı çölyak rehberi aynı tabloyu aktarıyor: okul çağı çocuklarında yüzde 0,47, hastaneye başvuran 906 erişkinde yüzde 1,0, 2.000 kan donöründe antikor pozitifliği yüzde 1,3. Son iki rakam dikkat istiyor: hastaneye başvuran erişkinler genel nüfusu temsil etmez, bir şikâyetle hekime gelmiş grupta oranın yükselmesi beklenir. Donörlerdeki yüzde 1,3 ise antikor pozitifliği; pozitif bir antikor tek başına tanı koymaz.
Devletin ilk müdahalesi etikette
Türk Gıda Kodeksi Gluten İntoleransı Olan Bireylere Uygun Gıdalar Tebliği 4 Ocak 2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve 2003/33 sayılı eski tebliği yürürlükten kaldırdı. Buna göre bir gıda ancak gluten 20 mg/kg'ı aşmadığında "glutensiz" diye satılabiliyor; özel olarak işlenmiş tahıl bileşenleriyle üretilmiş ve 100 mg/kg'ı aşmayan ürünler için ayrı bir beyan var, "çok düşük glutenli". Yulafın da buğday, arpa ve çavdarla bulaşmayı önleyecek biçimde üretilmesi ve 20 mg/kg'ı aşmaması şart. Kural etiketin anlamını güvenceye alıyor, rafta ürün bulunmasını değil.
İkinci müdahale büyük marketlere satış zorunluluğu getirdi
5 Mart 2024'te Ticaret Bakanlığı'nın Glütensiz Gıda Ürünü Satış Yükümlülüğü Getirilmesine İlişkin Tebliği yayımlandı; dayanağı 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun'du. Şube sayısı iki yüzden fazla olan hızlı tüketim zincirleri, 250 m²'den büyük şubelerinde glutensiz un ile tatlı ve tuzlu atıştırmalık, 400 m²'den büyük şubelerinde ayrıca glutensiz ekmek ve makarnayı süreklilik arz edecek miktarda satışa hazır bulundurmak zorunda. İlk hükümler 1 Haziran 2024'te, 400 m² kuralı 1 Eylül 2024'te yürürlüğe girdi.
Düzenlemenin sınırı da burada. Eşik hem şube sayısı hem metrekare üzerinden konmuş; iki yüzden az şubeli zincirler, bakkallar ve küçük şubeler kapsam dışı. Küçük bir ilçede yaşıyorsanız tebliğin size dokunma ihtimali düşük, üstelik bu bir bulundurma kuralı, fiyat kuralı değil.
SGK ödemesi rapora bağlı
Sağlık Uygulama Tebliği'nin çölyak maddesi, özel formüllü un ve bu unla yapılmış mamul ürünler için (makarna, şehriye, bisküvi gibi) aylık bir ödeme tanımlıyor. Ödeme, gastroenteroloji uzmanının, yoksa çocuk sağlığı veya iç hastalıkları uzmanının düzenlediği üç yıl süreli rapora dayanıyor. 8 Nisan 2026'da değişen hâlindeki tutarlar şöyle:
0-5 yaş 447,82 TL; 5-15 yaş 682,50 TL; 15 yaş üstü 618,46 TL.
Desteğin kritik özelliği rapora bağlı olması: tanısı konmamış kişi hiçbir şey alamıyor, taramaların verdiği alt sınır düşünülürse bu kalabalık küçük değil.
Ürün pahalı, üstelik besin olarak daha iyi değil
Ankara'daki beş hipermarketten alınan 129 glutensiz ve 304 glutenli ürünü karşılaştıran 2021 tarihli bir çalışmada, işlenmiş et dışındaki tüm gruplarda glutensizler glutenli muadillerinden anlamlı biçimde daha pahalı çıktı. Aynı çalışmada glutensiz ekmek, makarna, un, bisküvi-kek ve kraker grupları daha az protein içeriyordu, bisküvi-kek grubunda ilave şeker daha yüksekti. Yazarların sonucu: glutensiz ürünler sağlıklı bireyler için beslenme açısından üstün değil.
Bakanlık rehberi de aynı yere bakıyor: glutensiz diyet sırasında demir, kalsiyum, D vitamini, magnezyum, folat ve posa yetersizlikleri sık görülüyor, rafine edilen glutensiz ürünler zenginleştirilmedikçe posa, vitamin ve mineralden yetersiz hâle geliyor. Rehbere göre diyete uyumsuzluğun başlıca nedenlerinden biri de ürünlerin pahalı ve ulaşımının zor olması.
Peki çölyak değilseniz
Rehberin net bir uyarısı var: sağlıklı kişilerin kendi kendine tanı koyup glutensiz beslenmeyi sağlıklı bir yaşam biçimi sanması yanlış. Glutensiz etiketi bir sağlık rozeti değil, tanısı olan için zorunlu bir sınır. Hangi testin yapılacağı ve raporun düzenlenmesi hekimin işi, diyetin açtığı besin boşluklarını kapatmak diyetisyenin.
Özetle yaygınlık ölçülmüş, etiketin anlamı 2012 tebliğiyle çizilmiş, raf zorunluluğu 2024'te geldi, nakit destek var. Boşluk, bu adımların hiçbirinin tanıya erişimi ya da fiyatı çözmemesinde. Venües'te glutensiz eksen vegandan ayrı tutuluyor; biri diğerini getirmiyor.
Kaynaklar Dalgic B ve ark. Baris Z; Turkish Celiac Study Group. Prevalence of celiac disease in healthy Turkish school children. Am J Gastroenterol. 2011;106(8):1512-1517 —. PMID 21691340. Comba A ve ark. Barış Eren N, Demir E. Prevalence of celiac disease among school-age children in Çorum, Turkey. Turk J Gastroenterol. 2018;29(5):595-600 —. PMID 30260783. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Çölyak Hastalığında Aile Hekimleri İçin Tanı, Tedavi ve İzlem Rehberi, Sağlık Bakanlığı Yayın No: 1111, ISBN 978-975-590-706-2, Ankara 2019 — https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/saglikli-beslenme-ve-hareketli-hayat-db/Dokumanlar/Kitaplar/Colyak_Hastaliginda_Aile_Hekimleri_Icin_Tani_Tedavi_ve_Izlem_Rehberi.pdf. Türk Gıda Kodeksi Gluten İntoleransı Olan Bireylere Uygun Gıdalar Tebliği (Tebliğ No: 2012/4), Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Resmî Gazete: 4 Ocak 2012, Sayı 28163 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/01/20120104-8.htm. Glütensiz Gıda Ürünü Satış Yükümlülüğü Getirilmesine İlişkin Tebliğ, Ticaret Bakanlığı, Resmî Gazete: 5 Mart 2024, Sayı 32480 (dayanak: 6585 sayılı Perakende Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun m.16/1-ç) — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2024/03/20240305-6.htm. Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği (SUT), Resmî Gazete: 24.03.2013, Sayı 28597; madde 4.2.16 altıncı fıkra (Değişik: RG 8/4/2026-33218) — mevzuat.gov.tr güncel metin — https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=17229&MevzuatTur=9&MevzuatTertip=5. Bodur M ve ark. Türkiye'de paketli glutensiz ürünlerin besin ögesi ve fiyat analizleri üzerine bir çalışma. Turk Hij Den Biyol Derg. 2021;78(3):333-342 —.
